Печән базары

Үзенә хас биналар җыелмасыннан торган Шәрык базарыннан гыйбарәт була. Базар мәйданы XVIII гасыр ахырында, Казанның 1768 елгы даими планы нигезендә, Казан ханлыгы чорындагы мөселман зираты урынында барлыкка килә һәм акрынлап Болак буйлап сузылган турыпочмак рәвешендә шәһәр сәүдә мәйданы буларак формалаша.

Печән базары мәйданы үз чикләрендә XIX гасыр башында оеша. Аның периметры буенча зур булмаган торак утарлары төзелә. Урамнардан таш өемнәр белән аерылган үзәктә арба һәм чанадан печән, утын, йомычка, мунчала һәм башка товарлар саталар. Мәйданда шулай ук агач сәүдә палаткалары һәм каравыл йорты була. 1845–1849 елларда Печән базары мәйданы почмагында Печән базары мәчете төзелә.

1850 елгы янгыннан соң, базар мәйданының көньяк һәм көнчыгыш якларында кибетләре һәм табыш йортлары булган сәүдә утарлары төзелә, алар нигездә татарларныкы була. 1859 елгы янгын Печән базары төзелешен яңартуга китерә: сакланып калган капиталь корылмалар өстәп төзелә, агач биналар ике катлы таш биналар белән алыштырыла. 1859 ел проекты буенча сәүдәгәр Д.Госмановның 45 кибетле сәүдә бинасы барлыкка килә, ул мәйданның бөтен ансамблен формалаштыруны төгәлли.

XIX гасырның икенче яртысында арендага алынган торакка ихтыяҗ зур булу күп фатирлы табыш йортлары барлыкка килүгә ярдәм итә. Кибетләр торак биналар белән кысрыклана. Акрынлап Печән базары утарлары күпфункцияле комплексларга әверелә, аларда XIX–XX гасырлар чигендә номерлар, тимерче алачыклары, карета остаханәләре, күн сату оешмалары, бакалея кибетләре һ.б. урнаша. Беренче зур корылма 1876 елда С.Госманов тарафыннан фасад бизәлеше белән кирпеч стилендә галерея тибындагы өч катлы бина төзелә (архитектор П.И.Романов проекты), анда фасадта киң рамлы җәясыман уемнар белән бүленгән кибетләрнең зур бүлмәләре беренче катны били. Ул масштаб һәм кирпеч стилистикасы А.Араслановның элеккеге утарындагы мәйданга чыгып торган корылмаларны 1896 елда табыш йортына берләштергәндә кулланыла.

1900–1903 елларда Печән базарында 6 торак корпуслы «Апанай утары» дип танылган зур табыш биләмәсе барлыкка килә. 1912 елда Юнысовларның табыш йортында «Амур» номерлары урнаша, калган биналар арасында модерн стилендәге фасады белән аерылып тора.

XX гасыр башында Печән базары җәмәгать үзәгенә әверелә; сәүдә һәм табышлы корылмалардан тыш күңел ачу йортлары да барлыкка килә. Бу максатлар өчен махсус капиталь биналар төзелми. 1911 елда Ш.Ишмөхәммәтов В.Щеглов йортында “Свет” кинематографын урнаштыра, шул ук вакытта базар мәйданында тамаша залы һәм сәхнәсе булган агач балаган төзелә. Кунакханә номерларында “Амур”да – “Кояш”, “Кәрван-сарай”да – “Азат” газеталары редакцияләре, “Апанай хуҗалыгы”да “Китап” сәүдә ширкәтенең конторасы урнаша.

Хәзерге вакытта Мәскәү, Париж Коммунасы, Столбов һәм башка урамнар чикләрендәге элеккеге Печән базары мәйданында сквер, административ һәм офис биналары, автозаправка урнашкан.

Халитов Н.Х. Сенной базар самобытный архитектурный комплекс Казани XVIII – начала XX вв. // Архитектура и строительство в ТАССР. Казань, 1979.

Свердлова Л.М. На перекрёстке торговых путей. Казань, 1991.

Салихов P.P., Хайрутдинов P.P. Памятники истории и культуры татарского народа. Казань, 1995.

Автор – Г.Г.Нугманова